Fotografie stanowią jedną z podstawowych kategorii utworów, czyli dzieł (dóbr niematerialnych), chronionych prawami autorskimi (por. art. 1 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych – Dz.U. z 2000 r. Nr 90, poz. 631 z późn. zm.). Szczególnym przypadkiem tego rodzaju utworów są fotografie, których przedmiotem są inne utwory, np. plastyczne (najlepszym tego przykładem są fotografie dzieł sztuki wystawianych w muzeach).
Bardzo często zdarza się w praktyce, iż fotografie uwieczniają dzieła z zakresu architektury, które również stanowią, jako projekty architektoniczne lub architektoniczno-urbanistyczne, odrębną kategorię chronionych na zasadach szczególnych utworów (por. art. 1 ust. 2 pkt 6 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych). Powstaje w takiej sytuacji istotne pytanie, jaki jest stosunek obu tych kategorii dzieł, a konkretnie w jaki sposób powinien działać fotograf, który decyduje się na zrobienie zdjęcia określonej budowli, a następnie odpowiednie jego wykorzystanie.

Różne formy wyrażenia dzieł architektonicznych
Specyfika dzieł architektonicznych polega na tym, iż stanowią one określone rozwiązania przestrzenne, które realizowane są według twórczych projektów z reguły w jednym egzemplarzu. Egzemplarzem (nośnikiem) utworu architektonicznego będzie zatem zarówno jego projekt, czyli ta forma, w której jest on pierwotnie uzewnętrzniony przez architekta realizującego w ten sposób swoją twórczą, przestrzenną koncepcję, jak i wykonany według projektu budynek, który najlepiej prezentuje wizję danego architekta. Naturalnie utwór architektoniczny może zostać utrwalony (uzewnętrzniony) także w inny sposób, np. poprzez opublikowanie projektu w fachowym czasopiśmie albo wykonanie w odpowiedniej skali makiety istniejącego już lub dopiero zaprojektowanego budynku. W tym kontekście utrwaleniem twórczej wizji projektanta będzie zatem wykonanie fotografii konkretnego budynku, np. eksponującej jego frontową, oryginalną elewację.

Dozwolony użytek fotografującego
To, że przy okazji korzystania z fotografii utrwalających dzieła architektoniczne w ich różnej postaci (formie wyrażenia) dojść może do kolizji z prawami autorskimi podmiotu wyłącznie uprawnionego z tytułu stworzenia utworu architektonicznego, nie oznacza, iż w każdym przypadku tego rodzaju utrwalenia konieczne jest pytanie osoby uprawnionej o zgodę na wykonanie zdjęcia i jego odpowiednie wykorzystanie.

Otóż po pierwsze autor zdjęcia może skorzystać z ogólnej zasady dozwolonego użytku prywatnego (osobistego), czyli wykonać fotografię określonego obiektu dla swych własnych, prywatnych celów. Cele te mogą być bardzo różne, począwszy od chęci wykorzystania fotografii, np. w ramach konkretnej pracy naukowej, skończywszy na motywach czysto estetycznych, np. wykonaniu zdjęcia w celu jego oprawienia i powieszenia na ścianie w swoim prywatnym mieszkaniu. Działaniom takim nie stoi na przeszkodzie zastrzeżenie z art. 23 zdanie 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, gdyż przepis ten zabrania jedynie budowania według cudzego projektu architektonicznego, czyli nie wprowadza zakazu korzystania z tego projektu dla innych, prywatnych celów.
Po drugie nie jest wykluczone powoływanie się przy korzystaniu z fotografii, utrwalających dzieła architektoniczne, na uprawnienia płynące z dozwolonego użytku publicznego (por. art. 24 i nast. ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych). Przykładowo wskazać można tutaj na dozwolone prawo cytatu, pozwalające na wykorzystywanie cudzych utworów, np. dla ilustracji prac o charakterze edukacyjnym lub naukowym (por. art. 29 ust. 1 powyższej ustawy). W praktyce dopuszcza się w tym wypadku cytaty muzyczne czy filmowe, choć nie są one w ramach tego przepisu wyeksponowane, dlatego też wydaje się, iż nie ma przeszkód, aby w grę mógł wejść w analizowanej sytuacji cytat architektoniczny, np. poprzez opublikowanie dla celów ilustracyjnych fotografii utrwalającej konkretny obiekt architektoniczny.

Uprawnień autora fotografii, utrwalającej dzieło architektoniczne, przewidzianych w ramach dozwolonego użytku publicznego, nie należy mylić z uprawnieniami innych podmiotów do korzystania z takich właśnie fotografii. I tak np. art. 25 ust. 1 pkt 1 lit. c) i ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych daje możliwość, za odpowiednim wynagrodzeniem autora zdjęcia, publikowanie już rozpowszechnionych aktualnych fotografii reporterskich, którymi mogą być również fotografie prezentujące budynki, stanowiące przedmiot aktualnych wydarzeń z danym budynkiem w ścisły sposób związanych.

Zasady legalnego korzystania z fotograf i obiektów budowlanych
Dla upewnienia się, czy w konkretnym przypadku posłużenia się fotografią, prezentującą określony utwór architektoniczny, zachodzi potrzeba uzyskania na takie posłużenie się zgody podmiotu wyłącznie uprawnionego, ewentualnie za odpowiednim wynagrodzeniem, wziąć należy pod uwagę kilka podstawowych okoliczności.
Po pierwsze ustalić należy, czy utrwalone fotograficznie dzieło architektoniczne jest nadal chronione. W tym celu sprawdzić trzeba zgodnie z ogólną regułą z art. 36 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, czy majątkowe prawa autorskie do branego pod uwagę utworu jeszcze nie wygasły, czyli z reguły, czy upłynął już okres siedemdziesięciu lat od końca roku, w którym zmarł uprawniony architekt. Jest to o tyle istotne, iż w kontekście tej zasady (czasowej ochrony majątkowych praw autorskich) nie ma przeszkód do korzystania z utrwalonych na fotografiach obiektów pochodzących z odległej przeszłości, np. średniowiecznych zamków czy fortyfikacji.

Po drugie zastanowić się trzeba, czy w danym przypadku w grę wchodzi skorzystanie z danego dzieła architektonicznego, utrwalonego architektonicznie na jakimkolwiek polu eksploatacji (pola eksploatacji utworów wymienia art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych). Co prawda samo wykonanie fotografii może być traktowane jako szczególny przypadek utrwalenia wymagającego zgody podmiotu uprawnionego, ale trudno czynić w związku z nim zarzut, że autor fotografii przez samo jej wykonanie narusza cudze prawa autorskie, jeśli dana fotografia zostanie przez niego wykonana wyłącznie dla własnych, prywatnych celów (w ramach dozwolonego użytku osobistego – por. uwagi wyżej). Zgoda podmiotu uprawnionego z tytułu praw autorskich do fotografowanego obiektu jest bowiem z reguły wymagana wówczas, gdy wykonanie zdjęcia ma na celu jego określone komercyjne zastosowanie, np. w postaci wykorzystania go w określonej publikacji, choćby albumowej, przy produkcji kartek pocztowych.

W tym miejscu trzeba jednak zaznaczyć, że zgodnie z art. 33 pkt. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych wolno rozpowszechniać utwory wystawione na stałe na ogólnie dostępnych drogach, ulicach, placach lub ogrodach, jednak nie do tego samego użytku. W przypadku obiektów zlokalizowanych w publicznie dostępnej przestrzeni, np. przy placu publicznym w mieście, trudno byłoby, biorąc pod uwagę powyższy wyjątek, wymagać od osób fotografujących tego rodzaju obiekty zezwolenia podmiotu uprawnionego na objęte monopolem autorskim wykorzystanie ich fotografii, stanowiących odrębne utwory w rozumieniu prawa autorskiego. Inny zupełnie problem stanowi przestrzeganie w związku z korzystaniem z fotografii obiektów budowlanych autorskich praw osobistych do utworów architektonicznych. Przy opisie tego rodzaju fotografii, poza autorem fotografii, należałoby zatem podawać również nazwisko twórcy projektu architektonicznego, według którego wzniesiona została fotografowana budowla. Dotyczy to również tych projektów, których ochrona w zakresie majątkowych praw autorskich już upłynęła (por. uwagi wyżej).

W praktyce można często spotkać się z podawaniem informacji na temat autorstwa projektu fotografowanego obiektu, jeśli w grę wchodzi znany architekt o głośnym nazwisku, zwłaszcza biorąc pod uwagę budowle zabytkowe. Rzadko natomiast podawane są nazwiska architektów projektujących nowoczesne, fotografowane obiekty, co dotyczy m.in. sytuacji, w których personalia twórcy projektu są trudne do jednoznacznego ustalenia (można jednak wówczas dla uniknięcia zarzutu zlekceważenia problemu ochrony autorskich praw osobistych wspomnieć przy okazji publikacji fotografii konkretnego obiektu, iż twórca projektu nie został ustalony i pozostaje nieznany, co wskazuje na dołożenie przez wykorzystującego daną fotografię należytej staranności w tym przedmiocie).
Wykonanie fotografii obiektu budowlanego nie może być natomiast traktowane jako opracowanie cudzego utworu w rozumieniu art. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Fotografia ma bowiem charakter czysto rejestracyjny i nawet wtedy, gdy jest to fotografia nieczysto dokumentacyjna, wiernie oddająca wygląd fotografowanego obiektu, a np. fotografia artystyczna, nie ma podstaw do stwierdzenia, iż w wyniku jej wykonania doszło do powstania nowego dzieła z zakresu architektury, stanowiącego opracowanie, np. odpowiednią przeróbkę fotografowanego utworu (obiektu stanowiącego możliwą do sfotografowania postać wyrażenia chronionego prawem autorskim projektu architektonicznego).

                                                                         RAFAŁ GOLAT
                                                                           radca prawny
                               więcej na www.inzynierbudowanictwa.pl
 

powrót

Liczba wyświetleń: 1302