Z uwagi na to, że majątkowe prawa autorskie do twór­czych projektów wygasa­ją z reguły, podobnie jak w przypadku innego rodzaju utwo­rów, z upływem siedemdziesięciu lat od końca roku, w którym zmarł twór­ca (por. art. 36 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych – Dz.U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 z późn. zm.), w praktyce oznacza to, iż mimo śmierci projek­tanta, który z tytułu tych praw był wyłącznie uprawniony, prawa te na­dal istnieją w obrocie prawnym.
Na korzystanie z twórczych pro­jektów, których autorami byli zmarli twórcy, przekłada się to w ten sposób, że podmioty, które chcą takie projek­ty eksploatować, np. wznosząc we­dług nich określone budynki, muszą porozumieć się w tym zakresie, za­wierając np. stosowną umowę licen­cyjną, z podmiotami uprawnionymi, którymi z reguły są spadkobiercy projektanta. Poniżej skoncentrujemy się zatem na wskazaniu, jak ustalić, kto jest spadkobiercą majątkowych praw autorskich do projektu, stwo­rzonego przez zmarłego projektanta.

Dziedziczenie ustawowe

Jeśli projektant nie zostawi po sobie testamentu, decydującego o losie przy­sługujących mu majątkowych praw autorskich do jego twórczych dzieł, wchodzi w grę ustawowe dziedzicze­nie tych praw, dla którego podstawę prawną stanowią z jednej strony ogól­ne przepisy prawa spadkowego, zawar­te w kodeksie cywilnym (por. art. 922 i nast. k.c.), z drugiej zaś strony stano­wiący normę szczególną w stosunku do tych zasad art. 42 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
Zgodnie z tym przepisem, jeżeli autorskie prawa majątkowe jednego ze współtwórców miałyby przypaść Skarbowi Państwa jako spadkobiercy ustawowemu, część ta przechodzi na pozostałych przy życiu współtwór­ców lub ich następców prawnych, stosownie do wielkości ich udziałów (por. art. 9 powyższej ustawy). Wyją­tek ten powoduje, iż Skarb Państwa ma znacznie mniejszą perspektywę na dziedziczenie praw autorskich do współautorskiego utworu, niż jest to w przypadku utworów, wykreowa­nych przez pojedyncze osoby.
Skarb Państwa dziedziczy z mocy ustawy majątek po zmarłej osobie przy spełnieniu trzech podstawo­wych przesłanek: 1) jeśli brak rozpo­rządzenia testamentowego, w któ­rym spadkodawca obdarza swoim majątkiem inny niż Skarb Państwa podmiot (podmioty); 2) jeśli brak osób, mających pierwszeństwo dziedziczenia z mocy ustawy przed Skarbem Państwa (chodzi kolejno o zstępnych, np. dzieci, małżonka – gdy nie pozostawał ze spadkodaw­cą w separacji, rodziców, rodzeństwo i zstępnych rodzeństwa spadkodaw­cy oraz gminę ostatniego miejsca zamieszkania projektanta) – art. 935 i art. 935¹ k.c.; oraz 3) jeśli osoby, któ­rym przypadł spadek z mocy ustawy, spadek ten odrzuciły w drodze zło­żenia stosownych oświadczeń woli, gdyż spadkobierca, który decyduje się na taki krok, zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku (art. 1020 k.c.).

W przypadku drugiej z powyż­szych przesłanek Skarb Państwa dziedziczy spadek po projektancie wraz z wchodzącymi w jego skład majątkowymi prawami autorskimi, pod warunkiem że nie da się ustalić miejsca ostatniego zamieszka­nia projektanta w Rzeczypospolitej Polskiej lub ostatnie jego miejsce zamieszania znajdowało się za grani­cą. Takie wyraźne uprzywilejowanie gminy miejsca zamieszkania projek­tanta w stosunku do wcześniejszych uprawnień Skarbu Państwa w tym zakresie wprowadziła z mocą od 25 września 2003 r. nowelizacja kodek­su cywilnego z dnia 14 lutego 2003 r.(Dz.U. Nr 49, poz. 408).
Powyższa kolejność dziedziczenia jest aktualna w stosunku do twór­czych projektów, nie mających współ­autorskiego charakteru. Jeżeli chodzi natomiast o projekty współautorskie, to do wyliczonych powyżej uwarun­kowań należałoby dopisać jeszcze jedno, a mianowicie to, iż zmarły pro­jektant nie był ostatnim z żyjących współautorów danego projektu.
Wyjątek z art. 42 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych nie ma zasadniczo znaczenia dla przypad­ku, gdy współautorem danego projektu jest żyjący współmałżonek zmarłego projektanta, który to małżonek powo­łany jest do dziedziczenia z mocy usta­wy w pierwszej kolejności.

W takich okolicznościach ustawowe dziedzicze­nie udziału współmałżonka w mająt­kowych prawach autorskich do współautorskiego projektu nastąpi zatem nie na podstawie art. 42 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, ale na ogólnych zasadach prawa spadko­wego (pomijając przypadki szczególne, np. jeśli małżonkowie-współprojektanci pozostawali w separacji).
Na marginesie powyższych uwag warto zaznaczyć, iż w związku z wej­ściem w życie dającej przywilej spad-kow y gminom nowelizacji kodeksu cywilnego praktyczne znaczenie i tym samym zakres zastosowania szcze­gólnego rozwiązania z art. 42 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrew­nych uległ wyraźnemu zmniejszeniu. Przepis ten istotny pozostaje bowiem de facto obecnie tylko wtedy, gdy przy bra­ku ustawowych spadkobierców z kręgu rodziny zmarłego projektanta nie da się ustalić gminy właściwej z uwagi na jego ostatnie miejsce zamieszkania albo gdy projektant, nie pozostawiający spadko­bierców ustawowych wśród osób mu bliskich, mieszkał przed śmiercią za granicą, czyli gdy nie ma gminy, która mogłaby dziedziczyć po projektancie z mocy ustawy, co w praktyce należy do rzadkości.

Testamentowe dziedziczenie praw do projektu
Powyższe zasady ustawowego dziedziczenia majątku zmarłego pro­jektanta, w tym wchodzących w jego skład majątkowych praw autorskich do jego twórczych projektów, wcho­dzą w grę, pod warunkiem że projek­tant nie pozostawi testamentu, usta­lającego zasady dziedziczenia po nim odmiennie od zasad ustawowych.
W tym kontekście projektant ma bardzo dużą swobodę, choć nie można zapominać o specyfice rozporządzeń testamentowych na wypadek śmierci, warunkujących ich prawne skutki.

Pierwsza podstawowa kwestia prak­tyczna, jaka się tutaj pojawia, to róż­nica między testamentem a zapisem. Otóż czasami błędnie przyjmuje się, że prawnie możliwe jest ograniczenie się do samego zapisu, bez sporządzania testamentu. Jest to pogląd niewłaściwy. Nawet jeśli bowiem projektant ograni­czy się do postanowienia o losie swoich majątkowych praw autorskich, nie decydując o pozostałym swoim majątku, będzie to testament, bardzo ograniczo­ny przedmiotowo, zbliżony w skutkach do zapisu, obciążającego spadkobier­ców ustawowych. W tym wszak zakre­sie, w jakim projektant nie zadysponuje swoim majątkiem na wypadek śmierci, w grę wchodzą omówione powyżej zasady dziedziczenia ustawowego.

Innymi słowy decydując się na po­stanowienia testamentowe odnośnie do pośmiertnego losu majątkowych praw autorskich do projektu, trzeba zdawać sobie sprawę z następujących uwarunkowań.
Otóż w sytuacji gdy projektant w testamencie określi zakres dziedzi­czenia poszczególnych osób (podmio­tów) bez przypisania im konkretnych praw majątkowych, czyli bez dokona­nia na ich rzecz zapisów, uznać należy, że osoby powołane do dziedziczenia stają się z chwilą śmierci spadkodaw­cy (projektanta) współuprawnionymi do majątkowych praw autorskich, chroniących stworzone przez niego projekty. Dopiero zatem później, to znaczy po stwierdzeniu nabycia spad­ku, spadkobiercy mogą dokonać dzia­łu spadku, umownego czy sądowego, i np. ustalić między sobą, że majątko­we prawa autorskie będą przysługiwa­ły tylko jednemu z nich.

Jeśli natomiast w testamencie pro­jektant wskaże konkretną osobę, do­konując na jej rzecz zapisu w zakresie majątkowych praw autorskich (przy­pisując jej te prawa), osoba ta z chwilą śmierci projektanta uzyskuje wobec spadkobierców roszczenie o przenie­sienie na nią tych praw, które może realizować, w braku dobrowolnego przeniesienia, przed sądem (wyrok sądu w takim przypadku będzie rów­noznaczny z dokonaniem odpowied­nich, rozporządzających oświadczeń woli). Zapis testamentowy w zakre­sie majątkowych praw autorskich do projektu powoduje zatem, iż unika się w ten sposób stanu współuprawnienia w zakresie tych praw.

Naturalnie projektant może zapi­sać swoje majątkowe prawa autorskie nie tylko na rzecz osoby mu bliskiej, ale także określonej instytucji lub in­nego podmiotu, np. fundacji, którą może powołać w testamencie.

                                                                                           Rafał Golat
                                                                                         radca prawny

                                                  więcej na www.inzynierbudownictwa.pl

 

powrót

Liczba wyświetleń: 2073