Na wybór pokrycia dachowego ma wpływ wiele czynników takich jak: kąt nachylenia połaci i stopień ich skomplikowania, konstrukcja więźby dachowej, zróżnicowanie bryły budynku, charakter otaczającego krajobrazu i zabudowy, warunki klimatyczne w danym regionie (ilość opadów, siła wiatru). Na połaciach o małym kącie nachylenia zalecane są materiały o wysokiej szczelności jak np. blachodachówki czy gonty bitumiczne, natomiast na połaciach o większym kącie nachylenia stosuje się dachówki ceramiczne lub cementowe. Dla każdego rodzaju pokrycia dachowego producenci określają optymalne kąty nachylenia połaci, przy których można stosować dany rodzaj dachówek, gontów bitumicznych lub układać pokrycia z blachy. Na dachy o skomplikowanym kształcie, który tworzą załamania, lukarny, wole oczka itp., należy stosować pokrycia małowymiarowe. Natomiast na proste duże płaszczyzny dachowe zaleca się pokrycia z większych elementów np. arkusze blachy, co jednocześnie zmniejsza ilość odpadów. Oprócz rodzaju pokrycia powinna być dobrana również jego kolorystyka, aby dach i bryła budynku stanowiły harmonijną całość. Do najczęściej stosowanych pokryć dachowych należą: dachówki ceramiczne, cementowe, pokrycia blaszane i gonty bitumiczne. Ciekawym rozwiązaniem są także stosowane od niedawna w Polsce pokrycia z łupka naturalnego.

Dachówki ceramiczne
Ich trwałość dochodzi do 100 lat (tyle, co przewidywana żywotność budynku). Do głównych zalet tego pokrycia należą: odporność na warunki atmosferyczne (w tym wysoka mrozoodporność), niepalność, paroprzepuszalność, wytrzymałość mechaniczna i niska nasiąkliwość. Dach pokryty dachówkami ceramicznymi jest dźwiękoszczelny, dobrze akumuluje ciepło i zapewnia zdrowy, zrównoważony klimat wnętrza budynku. Obecnie na rynku dostępnych jest wiele rodzajów dachówek ceramicznych, w oryginalnych kształtach i barwach oraz o różnorodnych wykończeniach powierzchni. Umożliwia to dobranie rodzaju dachówki odpowiedniego do bryły budynku i charakteru otoczenia (fot. 1). Dachówki ceramiczne produkowane są z mieszaniny gliny i iłów. Po uformowaniu odpowiedniego kształtu wypalane są w specjalnych piecach w temperaturze ok. 1000°C. W zależności od doboru surowców i sposobu produkcji dachówki otrzymują odpowiednią barwę – poprzez barwienie w masie lub angobowanie. Barwienie w masie polega na dodaniu do gliny odpowiednich minerałów np. magnezytu – barwa jasnobrązowa, lub manganu – barwa ciemnobrązowa. Angobowanie polega na powlekaniu dachówek przed wypaleniem gęstą polewą z uszlachetnionej glinki zwanej angobą. W ten sposób dachówki mogą uzyskać wiele ciekawych barw takich jak: odcienie czerwieni, brązów, beżów, kolory zielone, niebieskie, szare oraz czarne itp. Obecnie producenci oferują bardzo oryginalne barwy dachówek ceramicznych np. piaskowe (saharyjskie), toskańskie, rustykalne, grafitowe, antracytowe, tytanowe, szmaragdowe oraz barwy łączone lub cieniowane imitujące stare zabytkowe pokrycia (fot. 2). Dachówki ceramiczne pokrywa się również angobą kwarcową lub szlachetną, która zawiera więcej dodatków nabłyszczających lub szkliwem. Szkliwienie glazurowanie, polega na nakładaniu na powierzchnię dachówek specjalnego szkliwa, które powoduje, że powierzchnia dachówek jest gładka i silnie błyszcząca. Dachówki szkliwione są najbardziej odporne na zanieczyszczenia atmosferyczne. Proces angobowania i szkliwienia oprócz walorów estetycznych dodatkowo uodparnia pokrycie na czynniki atmosferyczne, promieniowanie UV i zanieczyszczenia. Wśród dachówek ceramicznych wyróżnia się dachówki karpiówki oraz dachówki zakładkowe. Dachówki karpiówki są to płaskie dachówki ciągnione z dolną krawędzią posiadającą różne wykroje: półokrągły, rombowy, łukowy, gotycki, sześciokątny itp. Powierzchnia karpiówek może być gładka, chropowata, szczotkowana (nieregularne wyżłobienia) lub czesana (regularne wyżłobienia). Dostępne są również powierzchnie karpiówek ręcznie zdobione. Karpiówki układane są w łuskę (fot. 3) lub w koronkę i są często stosowane w przypadkach dachów o skomplikowanych kształtach – np. z występującymi łukami, krzywiznami i wieżyczkami. Dachówki zakładkowe posiadają specjalne pojedyńcze lub podwójne zamki – zakładki, znajdujące się na górnych, dolnych lub bocznych krawędziach dachówki. Przy układaniu zakładki zachodzą na siebie zapewniając szczelne pokrycie. Dachówki zakładkowe oferowane są w oryginalnych kształtach, które są ciągle udoskonalane. Do najbardziej znanych kształtów dachówek zakładkowych należą marsylka o charakterystycznych wyżłobieniach powierzchni oraz mnich mniszka stosowana często przy renowacjach obiektów zabytkowych lub na nowych obiektach położonych w zabytkowym sąsiedztwie, nadając im wyjątkowy, indywidualny charakter. Dużą popularnością cieszą się również dachówki zakładkowe płaskie oraz dachówki esówki (z zakładkami lub bez zakładek), które dzięki falistej formie w kształcie litery „S” nadają połaci wrażenie lekkości i bardzo dobrze odprowadzają wody opadowe. Na rynku dostępne są również specjalne dachówki zakładkowe przesuwne pozwalające na zmianę długości krycia w obrębie kilku centymetrów. Można je układać na istniejących łatach, co sprawdza się zwłaszcza przy renowacjach dachów. Dachówki ceramiczne stosowane są przy nachyleniu połaci 22-45°, a niektóre z nich od 16° oraz na połaciach bardziej stromych nawet do 90° – pod warunkiem wykonania specjalnej konstrukcji utrzymującej i zabezpieczeń. Ciężar pokrycia z dachówek ceramicznych wynosi ok. 45-75 kg/ m², co wpływa na większą stabilność dachu, dobrą akumulację ciepła oraz dźwiękoszczelność. Oprócz dachówek podstawowych producenci oferują cały system dachowy, w skład którego wchodzą: gąsiory, dachówki lewe, prawe, połówkowe, wentylacyjne, ozdoby dachowe i inne oraz elementy uzupełniające takie jak: taśmy, stopnie, ławy kominiarskie, klamry do gąsiorów, membrany dachowe itp. Akcesoria dachowe stanowią ochronę konstrukcji dachu i gwarantują jego trwałość i estetykę. Dach pokryty dachówkami ceramicznymi jest obecnie symbolem solidności i prestiżu oraz nadaje budynkom szlachetny charakter.

Dachówki cementowe
Wyglądem przypominają dachówki ceramiczne, a ich trwałość wynosi ok. 70 lat. Surowcami stosowanymi do wytwarzania dachówek cementowych są piasek kwarcowy, cement i woda, a barwę uzyskuje się poprzez dodanie pigmentów. Z masy dachówkowej formuje się dachówki i suszy w specjalnych komorach. Dachówki maluje się również dwukrotnie farbami akrylowo-polimerowymi (błyszczącymi, matowymi, półmatowymi), co nadaje im gładkość, uodparnia biologicznie (mchy, porosty), zmniejsza nasiąkliwość do 2,5% oraz zwiększa mrozoodporność (fot. 4). Dachówki cementowe układa się w ten sam sposób, co ceramiczne mocując na łatach klamrami lub wkrętami. Do zalet dachówek cementowych zaliczyć można niepalność, odporność na warunki atmosferyczne oraz wytrzymałość mechaniczną. Ciężar tego rodzaju pokrycia wynosi ok. 35-50 kg/m². Dachówki cementowe mogą być układane na połaciach o nachyleniu 22-60° i podobnie jak dachówki ceramiczne można pokrywać nimi dachy nawet o spadku od 10° (jeżeli wykona się pełne deskowanie z papą) oraz powierzchnie prawie pionowe (po odpowiednim zamocowaniu dachówek). Do najbardziej znanych kształtów dachówek cementowych należą: podwójna esówka, pojedyńcza esówka, romańska, karpiówka, podwójna rzymska, staroniemiecka oraz inne kształty charakterystyczne dla poszczególnych producentów. Dachówki cementowe oferowane są w wielu ciekawych barwach podobnych do barw dachówek ceramicznych. Poprzez nakładanie nowoczesnych powłok barwy są bardziej nasycone i trwałe. Dzięki nowoczesnym metodom wytwarzania i odpowiednim surowcom jest to pokrycie nowoczesne i estetyczne i stanowi często alternatywę dla pokryć ceramicznych. Dachówki cementowe oferowane są w ramach kompletnych systemów dachowych.

Pokrycia blaszane
Pokrycia blaszane są obecnie bardzo popularne ze względu na bogatą kolorystykę, różnorodność wytłaczanych profili oraz stosowanie powłok ochronnych z tworzyw sztucznych. Główną zaletą pokryć blaszanych jest niewielki ciężar (ok. 5-15 kg/m2), co daje możliwość stosowania lżejszej więźby dachowej i doskonale sprawdza się przy renowacjach. Pokrycia blaszane stosuje się na dachach o mało skomplikowanych kształtach połaci i nachyleniu ok. 10°-90°. Współczesne pokrycia różnią się między sobą rodzajem materiału, kształtem, grubością i głębokością profili. Ze względu na kształt pokrycia blaszane dzielą się na profilowane oraz płaskie. Blachy profilowane w formie arkuszy produkowane są w różnych kształtach jako: faliste, trapezowe oraz przypominające dachówki tzw. blachodachówki (fot. 5). Profilowanie blach zwiększa odporność na odkształcenia pod wpływem zmian temperatury (rozszerzanie i kurczenie) oraz zwiększa wytrzymałość mechaniczną. Blachodachówki wybierane są na pokrycia dachowe ze względu na prosty montaż, duży wybór kolorystyczny, niewielki ciężar, zabezpieczenie za pomocą rozmaitych powłok ochronnych oraz możliwość stosowania na dachach już od 9°. Dostępne są również blachodachówki z wbudowaną łatą nośną blachodachówki samonośne, co eliminuje stosowanie dodatkowej łaty. Blachy płaskie w postaci arkuszy lub zwojów wykonuje się ze stopów cynkowo-tytanowych, miedzi oraz stali powlekanej. Ze względu na rodzaj zastosowanego materiału pokrycia blaszane dzielą się na: stalowe ocynkowane, powlekane (w tym blachy z posypką), alucynkowe, aluminiowe, cynkowo-tytanowe i miedziane. Blacha stalowa ocynkowana jest obustronnie cynkowana ogniowo w procesie ciągłym, co uodparnia ją na korozję. Cynk jest metalem, który poddaje się samogalwanizacji – samoczynnie pokrywając zarysowania i cięcia. Blacha ta jest rzadko stosowana jako pokrycie dachowe i służy do wytwarzania bardziej udoskonalonych pokryć blaszanych powlekanych. Rdzeń blachy wykonany jest ze stali grubości ok. 0,5 mm, obustronnie ocynkowany i pokryty warstwą pasywacyjną oraz gruntującą. Jako wykończenie stosuje się nowoczesne powłoki z tworzyw sztucznych, które stanowią ochronę blachy przed korozją, działaniem czynników zewnętrznych, promieniowaniem UV i zwiększają wytrzymałość mechaniczną. Dobór powłoki odpowiedniej jakości, o różnorodnych barwach i teksturach powierzchni, ma znaczący wpływ na trwałość i estetykę pokrycia dachowego. Do najczęściej stosowanych rodzajów powłok należą: poliester (powłoka cienkowarstwowa grubości 25 µm, odporna na zmiany temperatury, działanie promieni UV, dostępna w największej liczbie kolorów), poliester mat (powłoka grubości 35 µm o większej odporności na korozję i uszkodzenia mechaniczne), PVDF (powłoka grubości 27 µm, bardzo odporna na korozję, wytrzymała mechanicznie, odporna na promieniowanie UV oraz na związki chemiczne), plastizol (powłoka grubowarstwowa 175-200 µm, elastyczna, odporna na promieniowanie UV i niskie temperatury, wytrzymała mechanicznie), pural (powłoka grubości 50 µm, o największej trwałości, odporna chemicznie, odporna na promieniowanie UV i uszkodzenia mechaniczne). Odmianą blach powlekanych są blachy z posypką (głównie w kształcie blachodachówek), które po ułożeniu na dachu przypominają dachówkę ceramiczną, łupek lub gont. Powierzchnia zewnętrzna tego rodzaju blach pokryta jest granulatem ceramicznym lub posypką mineralną na warstwie żywicy akrylowej. Żywica akrylowa poprzez zawartość domieszek grzybobójczych i bakteriobójczych uodparnia pokrycie biologicznie, stanowi ochronę przed uszkodzeniami mechanicznymi. Dzięki posypce pokrycie blaszane jest bardziej dźwiękoszczelne (tłumi odgłosy deszczu) i odporne na zmiany temperatury. Blacha stalowa z alucynkiem jest to blacha stalowa ocynkowana pokryta powłoką ze stopu aluminium (55%), cynku (43,4%) oraz krzemu (1,6%). Aluminium zabezpiecza stal przed korozją i związkami chemicznymi, cynk chroni przed uszkodzeniami mechanicznymi (samogalwanizacja), natomiast krzem nadaje twardość. Blacha z alucynkiem charakteryzuje się większą trwałością i wytrzymałością mechaniczną niż blacha stalowa ocynkowana i jest polecana w klimacie nadmorskim i w rejonach o dużym zanieczyszczaniu powietrza. Dodatkowo pokrywana jest powłoką z poliestru lub plastizolu. Blacha aluminiowa należy do najlżejszych pokryć blaszanych (ciężar ok. 1,6-3 kg/m²) i jest często wykorzystywana przy renowacjach dachów (nie ma konieczności wzmacniania starej więźby dachowej). Charakteryzuje się ona wysoką wytrzymałością mechaniczną i odpornością na korozję, a także odpornością na działanie niekorzystnych warunków atmosferycznych. Aluminium jest materiałem lekkim, wytrzymałym i bardzo ekologicznym, ponieważ może być w 100% przetworzony w procesie recyklingu i ponownie wykorzystany. Blacha aluminiowa po pewnym czasie samoistnie pokrywa się warstwą ochronną, odnawiającą się na zarysowaniach i cięciach, co zwiększa trwałość pokrycia, która wynosi ok. 50 lat. Dodatkową zaletą pokryć blaszanych z aluminium jest plastyczność i łatwość obróbki, dzięki czemu dobrze poddają się formowaniu i dostosowują do różnorodnych kształtów konstrukcji dachowych (kształty łukowe, załamania itp.). Obecnie produkowane blachy aluminiowe to blachodachówki, blachy płaskie, trapezowe oraz elementy małowymiarowe w postaci dachówek wykonanych z powlekanego aluminium o oryginalnych strukturach powierzchni. Z wierzchu blachy aluminiowe mogą być pokryte powłoką z poliestru lub inną powłoką producenta w wielu ciekawych barwach (barwy czerwone, szare, niebieskie, zielone). Blachy cynkowo-tytanowe są to nowoczesne stopy cynku z domieszką tytanu i miedzi. Pod wpływem atmosfery – tlenu, CO2, wody – na wierzchu pokrycia powstaje warstwa ochronna -– powłoka pasywacyjna tzw. patyna. Zwiększa ona trwałość i odporność blachy na korozję. Patyna może być również wytworzona fabrycznie w procesie produkcji. Powłoki naturalne blach cynkowo-tytanowych mają barwę srebrzystoszarą, a spatynowane fabrycznie szaroniebieską lub ciemnoszarą (grafitową). Na rynku dostępne są również blachy cynkowo-tytanowe w odcieniach czerwieni, zieleni i błękitu oraz lakierowane w kilku ciekawych barwach (cynk pokryty obustronnie lakierem poliestrowym). Blachy cynkowo-tytanowe są odporne na działanie czynników zewnętrznych, łatwe w obróbce, elastyczne oraz ekologiczne (przyjazne środowisku, możliwość 100% recyklingu). Trwałość tego rodzaju blach wynosi ok. 80-120 lat. Wytwarzane są one w postaci płaskich arkuszy lub kręgów. Produkuje się również elementy takie jak: łuski rombowe i kwadratowe oraz łuski wielkowymiarowe różnorodne w formie i wymiarach, które po ułożeniu nadają połaci dachowej oryginalny wygląd. Znakomicie nadają się one do pokrywania dachów o bardziej skomplikowanych kształtach zaokrąglenia, wykańczanie wieżyczek, lukarn itp. zarówno na dachach obiektów zabytkowych jak i w zabudowie współczesnej.

Blachy miedziane
Pokrycia blaszane z miedzi należą do najbardziej trwałych pokryć dachowych o trwałości nawet do 300 lat. Pokrycia miedziane chroni przed zjawiskiem korozji i agresywnym środowiskiem pojawiająca się z upływem czasu szczelna warstwa węglanu miedzi – patyna, najpierw w odcieniach brązu później zieleni. Produkuje się również blachy miedziane spatynowane fabrycznie o zielono-niebieskiej barwie patyny. Miedź jest materiałem ekologicznym, przyjaznym dla środowiska i wytrzymałym, mogącym być w pełni przetworzonym w procesie recyklingu. Ze względu na możliwość korozji kontaktowej blachy miedziane nie mogą stykać się z innymi metalami, betonem, cegłą i tynkiem, a elementy łączące powinny być również wykonane z miedzi. Z blachy miedzianej produkuje się blachodachówki, arkusze blachy płaskiej oraz elementy małoformatowe w kształcie łusek i łupka naturalnego do pokrywania wieżyczek, kopuł lub lukarn.

Gonty bitumiczne
Pokrycie z gontów bitumicznych daje nieograniczone możliwości stosowania na dachach o najbardziej skomplikowanych kształtach. Wykonuje się je na połaciach o nachyleniu od ok. 12 do 90°. Obecnie na rynku oferowane są gonty bitumiczne o rozmaitych kształtach i bogatej kolorystyce (fot. 6, 7). Gonty bitumiczne są to odpowiednio uformowane pasy papy bitumicznej nowej generacji (długość ok. 1 m, szerokość ok. 0,3 m). W części widocznej na dachu pasy poprzedzielane są szczelinami dając efekt pokrycia z elementów małowymiarowych-dachówek. Gonty bitumiczne charakteryzują się dużą elastycznością, niewielkim ciężarem (ok. 7-16 kg/m²), niską nasiąkliwością (1%) oraz nieskomplikowanym montażem. Mocowane są one za pomocą gwoździ papowych lub zszywek do sztywnego podłoża, które powinno być równe, suche i wytrzymałe (deski z papą podkładową, sklejka wodoodporna, płyta OSB, stare pokrycie bitumiczne). Ich trwałość wynosi ok. 50 lat.

Łupek naturalny
Łupek naturalny jest jednym z bardziej oryginalnych pokryć dachowych o dużej trwałości ok. 250-300 lat. Jest niepalny, odporny na zmiany temperatury, nienasiąkliwy i dźwiękoszczelny. Łupek jest skałą osadową złożoną z wielu warstw miki, przyjaznym dla środowiska. Pokrycie to stosuje się w szerokim zakresie spadków połaci od ok. 12 do 90°, a jego ciężar wynosi ok. 25-35 kg/m² (fot. 8). Pod pokrycie z łupka wymagane jest pełne deskowanie z papą lub membraną dachową. Istnieją różne sposoby układania łupka np. krycie staroniemieckie, niemieckie w karo, w łuskę oraz „na dziko”, które należy do najbardziej skomplikowanych, gdyż każdą płytkę kształtuje się bezpośrednio na dachu.

mgr inż. Aleksandra Pluta